De Manx Electric Railway in het echt

Onze gezinsvakantie in 1996 op het eiland Man heeft mij de aanzet gegeven tot het bouwen van de modelspoorbaan 'Eiland Waan'. Wat ons aantrok op het eiland was natuurlijk het rijke natuurschoon (met stranden, enorme vogelkolonies, en zonnebadende zeeleeuwen), het al even rijke spoorgebeuren, en de Brits-Iers-Keltische cultuur van Man.

Het eiland ligt in de Ierse Zee, tussen Groot-Brittannië en Ierland. De kust aan de Ierse kant is dun bevolkt, met alleen de havenstad Peel als plaats van betekenis. Aan de Engelse kant liggen verscheidene wat grotere plaatsen, waaronder de hoofdstad Douglas.

Retour op een deeltraject van de stoomlijn.

Het toerisme in de negentiende en twintigste eeuw speelde zich dan ook vooral af aan de oostelijke, 'Engelse' kant. Daar lag het zwaartepunt van de ontwikkeling van de spoorwegen, en dat is nu nog te zien.

We gaan hier niet de hele geschiedenis beschrijven. Wel vertel ik wat we daar op spoorgebied gezien hebben. Vanaf de hoofdstad Douglas loopt een smalspoorlijn (3 voet, 915mm) naar het zuiden. Het is het restant van de Isle of Man Railway. De dienst op de lijn wordt onderhouden door lokaalspoortreinen, getrokken door tenderlocs.

Het stoombedrijf exploiteert dus een lijn langs de oostkust, in zuidelijke richting. Vanuit het beginpunt Douglas is ook een elektrisch smalspoorbedrijf actief. Die lijn, de Manx Electric Railway, loopt langs de kust naar het noorden, via Laxey naar het eindpunt Ramsey.

Het beginpunt van de Manx Electric Railway, op de boulevard, de Promenade, in Douglas. Achter de trams begint de paardentramlijn die in zuidelijke richting de weg langs de zee volgt en eindigt bij het eindstation van de Isle of Man Railway, het stoombedrijf.

Zodra de bijwagen is aangekoppeld, vertrekt het tramstel in noordelijke richting. We draaien ons om en kijken de tram na, die de helling naar Onchan Head beklimt. Er wordt links gehouden. Links, landinwaarts, ligt de remise, Derby Castle Depot, omgeven door rotswanden.

De loodsen staan samen bekend onder de naam Top Shed, de hooggelegen remise. Dit beeld uit 1996 hoort inmiddels tot het verleden. De Top Shed is vervangen door een moderner bakstenen bouwsel, en ook de wisselstraten zijn aangepast aan de eisen des tijds.

Kijken we nog verder naar links, dan zien we de iets lager gelegen loodsen, met daarvoor de Lissabonse motorwagen 360, nog in volle glorie. De Portugees is in 2000 rood geschilderd en dient, ontdaan van zijn draaistellen, als wachtlokaal bij het beginpunt op de boulevard.

Motorrijtuig 11 rijdt langzaam achteruit het remiseterrein op. Omdat de trolley 'verkeerd' staat, hangt de conducteur over het balkonscherm om meteen een stopsein te kunnen geven als het trolleywieltje ontspoort. Deze foto toont duidelijk aan dat de remise vlak aan zee ligt. Rechts in beeld het remisekantoor.

Nogmaals het kantoortje van de remisechef. De donkere achtergrond wordt gevormd door het amusementscomplex Sunderland, dat verrees op de plaats van Derby Castle - geen echt kasteel, maar ook een bouwsel voor het toerisme, en de naamgever van de remise. Inmiddels is ook Sunderland alweer gedeeltelijk afgebroken na een brand.

Een kinderkaartje, halve prijs, van de M.E.R.

Terug naar de vrije baan. De tram die we zojuist langs de remise omhoog zagen rijden, komt zodadelijk van onderen deze foto binnenklimmen en verdwijnt dan om de hoek van Onchan Head, zoals deze landtong heet.

Na een kilometer of vijftien bereikt de tram het plaatsje Laxey, waar een heel sporencomplex ligt. Veel trams eindigen hier; andere diensten rijden door. Op de foto staat een tramstel klaar voor de reis terug naar Douglas. Ook is Laxey het beginpunt voor de Snaefell Mountain Railway; waarvan rechts rijtuig 6. Deze bergtram heeft een tien centimeter grotere spoorwijdte. Naast wagen 6 is een deels drierailig spoor te zien met beide spoorwijdten. Snaefell-wagens die voor onderhoud naar Douglas moeten, worden op dat spoor voorzien van de iets smallere 3-voetsdraaistellen (zonder motor), en daarvandaan naar de werkplaats gesleept.

Retourtje Ramsey-Laxey van de Manx Electric Railway, met foute opdruk 'Laxley'.

Draaien we ons om, dan zien we de plaatselijke herberg, de Mines Inn. MER-rijtuig 6 (niet die Snaefell-wagen) is al rangerend op het rechterspoor beland. Helemaal links ligt het enkelspoor van de Snaefell Mountain Railway, dat rechtsaf langs de bosrand bergopwaarts loopt. Het dubbelspoor van de MER buigt voorbij de goederenloods, het groene gebouw, scherp naar rechts en vervolgt z'n weg naar het noordelijke eindpunt, Ramsey.

Retourtje naar de top van Snaefell.

Het emplacement op Ramsey is op stille dagen een troosteloze bedoening. Eén van de saloons, de breedste wagens van de MER, staat klaar voor de terugreis naar Laxey en Douglas. De witte loods links, een vroegere remise, biedt onderdak aan het bedrijfsmuseum. Er staat o.a. een koninklijk rijtuig - een luxe twee-asser, die vanwege zijn beroerde rij-eigenschappen op twee draaistellen werd gezet. Het museum heeft een spoorverbinding met het net.

We gaan nog even terug naar Laxey. De Snaefell Mountain Railway heeft een iets grote spoorwijdte dan de MER om ruimte te bieden aan een derde rail, de zogeheten Fell-rail. Het lijkt op een tandstaaf, maar het is een spoorstaaf die in noodgevallen gebruikt kan worden om te remmen. Dat gebeurt vrijwel nooit. Bij de halte Bungalow, halverwege de berg, is een stukje Fell-rail te zien.

Aan de draaistellen van de SMR-motorrijtuigen zitten horizontaal geplaatste wielen, die zonodig in de Fell-rail kunnen 'knijpen'. Naast een aangrijpingsrail voor de rem was de Fell-rail aanvankelijk ook bedoeld om de rijtuigen op de winderige berghelling overeind te houden (!) bij harde storm. Het straatspoor op de foto heeft geen Fell-rail.

Van het 60-cm-lijntje door het Groudle-dal naar de dramatische rotskust.

alle foto's: Rob Kievit

terug naar boven

Publicaties over de Manx Electric Railway

In druk verschenen

• - (1974). Manx Electric Railway; Snaefell Mountain Railway
• Constatine (1975). Douglas Corporatoin Horse Trams, the first 100 years.
• Edwards, Barry (1998). The Manx Electrix Railway. Ickenham, Msx: B & C Publications. ISBN 0 9527756 2 X. Recenter foto-overzicht z/w en kleur, met chronologie. Ook materieeltabel, met lengte-breedte-hoogte van al het bestaande en gesloopte materieel, ook goederenwagens. 72p.
• Goodwyn, Mike (1993). Manx Electric. Sheffield: Platform 5 Publishing Ltd. ISBN 1 872524 52 4. Mijn 'bijbel', gekocht in de winkel op het IoMR-station in Douglas. Met materieeltekeningen, veel foto's, ook in kleur, plattegronden, beschrijvingen van gebouwen en natuurlijk een historisch overzicht. Inclusief de Snaefell Mountain Railway. 112p.
• Hendry, Dr. R. Preston & Hendry, R. Powell (1978). Manx Electric Railway Album. Rugby: Hillside Publishing Co.. SBN: 0 9050933 0 3. Uitgebreid foto-overzicht (alles z/w), met aandacht voor materieel, bovenbouw, bovenleiding, dienstregeling, kaartjes. Inclusief Snaefell. 112 p.
• Hendry, Robert (1993). Rails in the Isle of Man. A Colour Celebration. Leicester: Midland Publishing Ltd. ISBN 1-85780-009-5. Kleurenfoto's van alle spoorbedrijven op het eiland Man. 96 p.
• Jones, Norman (1994). Isle of Man Tramways. Stockport: Foxline Publishing. ISBN 1-870119-32-0. Ietwat rommelig foto-overzicht, met de nadruk op de jaren '60. Voornamelijk MER, maar ook o.a. Groudle Glen, Marine Drive en Snaefell. 80p.
• LRTL (1962). Great British Tramway Networks.
• Pearson (1970). Isle of Man Tramways.
• Pearson (1975). The Isle of Man Remembered, an Album of Island Scenes.
• Pearson (1977). Cable Tram Days.
• Winter, Robin G. (2010). The Manx Electric and Snaefell Mountain Railways. Brightlingsea: Tramway & Light Railway Society. ISBN 978-0-905587-05-9. Met veel oude en recente kleurenfoto's van alle aspecten van de MER en SMR. Niet alleen materieel, maar ook sporen, landschap, bovenleiding, gebouwen. Materieeltekeningen. 180 p.
• Wyse, W.J. & Joyce, J. (1968). Isle of Man Album. Shepperton: Ian Allan. Veel z/w-foto's, waaronder enkele zeldzame, van alle spoorbedrijven op het Eiland Man. 108 p.

Met dank aan Ir. A. van Ooij voor zijn bijdrage aan deze titelomschrijvingen.

Links

Meer over de Manx Electric Railway:

Het traject Douglas-Laxey in beeld. Veel foto's.
Het traject Laxey-Ramsey. Ook veel foto's.
De "zijlijn" van Laxey naar de top van de berg Snaefell
Tabellarisch overzicht van het materieel van de Manx Electric Railway, met links naar foto's
De vriendenvereniging van de MER

terug naar boven